هيچ جاى نظيرى نمىديدم . ايزد تبارك و تعالى جاى او را در جنان كناد بمنه و كرمه » « 1 » . امروز منظرهء اتاق و آرامگاه وى چنان است كه گويى هم‌ميهنان او عمدا نسبت به آن توجهى نشان نمىدهند . دلايل و بهانه‌هاى گوناگونى براى وضع آرامگاه شاعر آورده شده ولى هيچ يك از آنها جوابگوى انتقاد صحيح نيست . راست است كه او در باغى مدفون مىباشد ولى بوتهء گلسرخى كه گلبرگهاى خود را بر مزار او نثار كند ديده نمىشود . حتى در بازارهاى شهر هم گلى پيدا نمىشود كه بتوان بر مزار وى نهاد . از يك موضوع مىتوان يقين داشت و آن اين است كه هر قدر آثار ساير شعراى ايران ( كه عدهء آنها زياد است ) عالى و بىعيب باشد ترجمهء آثار آنها به نوعى كه بتواند ترجمهء فيتز جرالد از عمر خيام را تحت‌الشعاع قرار دهد به آسانى و در آينده نزديك ميسر نيست . برخى از آثار حافظ خيلى خوب ترجمه شده كه از جمله ترجمهء گرترود بل را كه از ساير ترجمه‌ها نزديكتر به اصل است مىتوان نام برد . با آثار ساير شعراى ايران چه كسى جز دانشمندان ايران آشنايى دارد ؟ در انگلستان بعضى از رباعيات خيام مانند مرثيهءگرى « 2 » كه در سال 1750 م سروده شده شهرت دارد . ترجمهء فيتز جرالد تا صد سال پس از تحرير شهرت نيافت . گفت‌وگو با ايرانيان دربارهء عمر خيام مشكل است . آنها حاضرند از او به عنوان يك فيلسوف يا ستاره‌شناس گفت‌وگو كنند . ولى هرگاه به عنوان يك شاعر بزرگ مورد ستايش واقع شود بلافاصله حافظ و سعدى را جانشين وى مىسازند . هرگاه از ترجمهء زيباى فيتز جرالد ذكرى به ميان آيد مىگويند : « فيتز جرالد ديگرى را به شيراز بفرستيد تا اشعار حافظ و سعدى را ترجمه كند . . . » . اولا نام عمر در نزد ايرانيان نام منفورى است . هيچ‌كس با اين اسم نمىتواند در ايران به عنوان يك قهرمان ، محبوبيت پيدا كند . همان طورى كه در ايرلند هيچ‌كس قادر نيست با داشتن نام كرامول « 3 » سياستمدار مشهورى شود . پروفسور براون در كتاب خود موسوم به يك سال در ميان ايرانيان در ضمن اشاره به اهميت انتخاب خدمتكار در آغاز مسافرت

--> ( 1 ) . اين همان داستان معروفى است كه نظامى عروضى در چهار مقاله دربارهء خيام نوشته است و مؤلف اين سفرنامه بدون ذكر مأخذ ترجمهء آن را در كتاب خود آورده است . - م . ( 2 ) . Elegy نوشتهء Gray شاعر انگليسى . - م . ( 3 ) . Gromwell ( 1599 - 1658 م ) رهبر انقلابى و فرمانرواى خودكامهء انگلستان كه از جمله كارهاى او لشكركشى به ايرلند و قتل‌عام عدهء فراوانى از مردم آن سامان بود و به همين سبب تا امروز منفور مردم ايرلند است . - م .